Zo geef je drinkwater en natuur een plek
Input voor je omgevingsvisie en -plan
Zo neem je drinkwater en natuur mee
In een omgevingsvisie en omgevingsplan leg je vast wat er in de fysieke leefomgeving en in de ondergrond van jouw gemeente gebeurt. Op deze pagina vind je informatie, voorbeeldteksten en adviezen om drinkwater en natuur mee te nemen in jouw plannen.
Belangrijke opgaven
5 onderwerpen voor jouw omgevingsvisie en -plannen
1. Grondwater en energie uit de ondergrond
Toelichting
Energiesystemen die gebruikmaken van aardwarmte of bodemwarmte, brengen risico’s van nog onbekende omvang met zich mee voor de kwaliteit van het grondwater. De belangrijkste zijn:
Het doorboren van bijvoorbeeld een afdekkende kleilaag of anderszins verstoren van grondwaterlagen
Risico’s op lekkage met vervuilende stoffen
Ongewenste opwarming van het grondwater
Voorbeelden
Infiltratiegebied Noord-Hollands Duinreservaat
Winning Laren
Warmtenetten in Hoorn
“Wij dragen zorg voor de duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening, voor nu en de toekomst. We voorkomen grond- en oppervlaktewaterverontreiniging zoveel mogelijk door in onze grondwaterbeschermingsgebieden en infiltratiegebieden vervuilende activiteiten te weren. We zijn voorzichtig met infiltratie van hemelwater op plaatsen waar de bodem verontreinigd is. Bij de aanleg van voorzieningen in de ondergrond voor energieopwekking nemen we de bescherming van de grondwaterwingebieden in acht.” “In waterwingebieden, grondwaterbeschermingsgebieden en boring vrije zones zijn bodemenergiesystemen niet toegestaan. Geothermie is nooit toegestaan in de drinkwaterbeschermingsgebieden.” “Om de bedreiging van bovengrondse activiteiten op de grondwaterkwaliteit en drinkwatervoorziening te minimaliseren, worden de ruimtelijke beschermingsregels voor drinkwaterbeschermingsgebieden van de provincie aangehouden.”
De provincie is leidend in de bescherming van grondwater dat bestemd is voor de openbare drinkwatervoorziening. De wettelijke grondslag hiervoor staat in artikel 2.18, eerste lid, onder c van de Omgevingswet. De gemeente volgt hierin het beleid en de regels die hiervoor zijn opgenomen in de provinciale omgevingsvisie en omgevingsverordening.
Naast rechtstreeks werkende regels kan de provincie in de omgevingsverordening ook instructieregels opnemen voor de gemeentelijke omgevingsplannen. De provincie Noord-Holland heeft vooralsnog geen instructieregels gesteld voor het omgevingsplan met betrekking tot grondwaterbescherming, maar kan dit in de toekomst wel nog gaan doen.
De provincie ziet graag een directe verwijzing naar de verordening in het omgevingsplan.
Lozen van water vanuit zwembaden en jacuzzi’s
1. Met het oog op het doelmatig beheer van afvalwater en het beschermen van het milieu wordt water vanuit een zwembad of jacuzzi op particuliere percelen, waaraan desinfectiemiddelen of andere chemicaliën zijn toegevoegd, geloosd op het vuilwaterriool. 2. De geloosde hoeveelheid afvalwater is niet meer dan <x> m3/u. Bron: Bouwstenen voor Waterregels Noorderkwartier (2026) artikel 3.E
2. Bescherming oppervlaktewater IJsselmeer
Toelichting
De voorraad grond- en oppervlaktewater die bestemd is voor drinkwaterproductie, moet ruimtelijk beschermd worden. Dat wordt gedaan door het gebruik van de bovengrond te reguleren.
Achtergrond: vervuilingen aan- en in het grondoppervlak hebben impact op de kwaliteit van het grondwater. Dit moet voorkomen worden en dat heet bronbescherming. Het is belangrijk om een goede balans te vinden tussen de gewenste ruimtelijke en landschappelijke inrichting en de bescherming van de bronnen voor drinkwater.
Wanneer bepaalde risicovolle functies al aanwezig zijn in drinkwaterbeschermingsgebieden, pleit PWN voor het treffen van maatregelen die de risico’s op verontreiniging van grondwater minimaliseren of elimineren.
Voorbeeld
Beschermingszone IJsselmeer (gemeenten SED, Medemblik en Hollands Kroon).
"Wij dragen zorg voor de duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening, voor nu en de toekomst. We voorkomen oppervlaktewaterverontreiniging zo veel mogelijk door vervuilende activiteiten te weren.
Wij houden bij ontwikkelingen rekening met de impact op het oppervlaktewater en betrekken PWN tijdig bij ontwikkelingen binnen de beschermingszones. Deze zones zijn vastgesteld door Rijkswaterstaat in een gebiedsdossier”.
3. Bescherming drinkwater-infrastructuur
Vanwege de toenemende ruimtedruk ondergronds wordt het verleggen van leidingen moeilijker en duurder. Leidingen in de grond moeten zo lang mogelijk ongestoord blijven liggen. Verleggen brengt hoge maatschappelijke kosten en veiligheidsrisico’s voor de drinkwatervoorziening met zich mee.
Graafwerkzaamheden van derden veroorzaken 30 tot 35% van de lekkages in waterleidingen. Als uitvoerende partijen weten waar drinkwaterleidingen liggen, dan kunnen zij beschadigingen door graafwerkzaamheden voorkomen.
Voorbeeld
Leidingwerk voor de distributie van drinkwater ligt overal in de provincie Noord-Holland.
“Wij dragen zorg voor de boven- en ondergrondse infrastructuur die nodig is voor de distributie en levering van drinkwater. Bij ruimtelijke ontwikkelingen waarborgen we de duurzame veiligstelling van boven- en ondergrondse drinkwaterinfrastructuur. Bij ontwikkelingen in de ondergrond houden wij rekening met de verschillende gebruikers van de ondergrond, zoals bijvoorbeeld energie, riolering en drinkwater.” “Bij de aanleg van nieuwe infrastructuur en nieuwe stedelijke inrichting, zoals bijvoorbeeld bij het plaatsen van bomen, zoeken we naar oplossingen waarbij de temperatuur in het drinkwaterleidingnet niet te hoog oploopt. Bijvoorbeeld door slim gebruik te maken van de schaduw die bomen, groenstroken of gebouwen bieden.” “Transportleidingen voor drinkwater worden planologisch beschermd in de gemeentelijke Omgevingsplannen zodat het verleggen van leidingen, wat beschadigingen kan veroorzaken, voorkomen wordt. Er worden afspraken gemaakt over de planning van onderhoud aan het leidingnetwerk.”
“Wij dragen zorg voor de boven- en ondergrondse infrastructuur die nodig is voor de distributie en levering van drinkwater. Transportleidingen, de hoofdstructuur van het drinkwaternet, nemen we op in ons omgevingsplan zodat deze zichtbaar is en er bij ruimtelijke ontwikkelingen rekening mee wordt gehouden. Dit voorkomt stagnatie van werken en hoge maatschappelijk kosten voor het onnodig omleggen van leidingen."
Afstand tot drinkwaterinfrastructuur
De afstand tussen de drinkwaterinfrastructuur en andere ondergrondse netten is ten minste de afstand, bedoeld in NEN7171.
Met een maatwerkvoorschrift kan worden afgeweken van de in het eerste lid opgenomen afstand.
Bron: Bouwstenen voor Waterregels Noorderkwartier (2026) Artikel 6.A. Neem in het omgevingsplan in afstemming met het drinkwaterbedrijf een beperkingengebied drinkwaterleidingen op, dat de vitale transportleidingen geografisch definieert.
Definiëren beperkingengebied drinkwaterleidingen
Het is verboden zonder omgevingsvergunning in het beperkingengebied drinkwaterleidingen: a. Te graven, als de diepte van de graafwerkzaamheden meer is dan 80 cm; b. De grond op te hogen; c. Bomen te planten; of d. Verharding aan te brengen.
Het verbod geldt niet voor werkzaamheden die nodig zijn voor de aanleg of instandhouding van de drinkwaterleiding.
Bron: Bouwstenen voor Waterregels Noorderkwartier (2026) Artikel 6.B.
Algemene regel plaatsen van objecten
Objecten die in het beperkingengebied drinkwaterleidingen worden geplaatst, zijn eenvoudig te verplaatsen.
Bron: Staalkaart VEWIN (2023) Artikel 5.ae.
Aanvraagvereisten omgevingsvergunning
Bij de aanvraag voor een omgevingsvergunning worden de volgende gegevens en bescheiden verstrekt:
De locatie van de werkzaamheden;
Een omschrijving van de aard van de werkzaamheden;
Bij graven, hoe diep er wordt gegraven in cm;
Bij ophogen, de omvang van de ophoging;
Bij het aanbrengen van verharding: het aantal m2 en type verharding;
Bij een boring: het boorprofiel; en
Een omschrijving van de maatregelen die worden genomen ter bescherming van de aanwezige drinkwaterleidingen.
Bron: Bouwstenen voor Waterregels Noorderkwartier (2026) artikel 6.C
Beoordelingsregel omgevingsvergunning beperkingengebied drinkwaterleidingen
De omgevingsvergunning voor werkzaamheden in het beperkingengebied drinkwaterleidingen wordt alleen verleend als:
De kans op beschadiging van de drinkwaterleidingen verwaarloosbaar is;
De drinkwaterleidingen niet belemmerd komen te liggen; en
De drinkwaterleidingen niet teveel opwarmen.
Door burgemeester en wethouders ten behoeve van de beoordeling van de voorwaarde genoemd in lid a, b en c van dit artikel, schriftelijk advies is ingewonnen bij de leidingbeheerder.
Bron: Bouwstenen voor Waterregels Noorderkwartier (2026) artikel 6.D. We raden je aan om PWN als adviseur voor de omgevingsvergunning te raadplegen.
4. Drinkwater en natuur
De duinen in Noord-Holland spelen een cruciale rol bij de leveringszekerheid van drinkwater. Enerzijds functioneert het zandmassief van de duinen als een natuurlijke zuivering bij de productie van drinkwater. Anderzijds is de zoetwaterbel in de ondergrond zowel een (bescheiden) bron voor drinkwaterbron, maar ook een strategische reserve voor noodgevallen én een buffer tegen oprukkende verzilting in het achterland. PWN beschermt en onderhoudt deze belangrijke natuurgebieden.
De binnenrand tussen het duingebied en de bebouwde omgeving is een bijzonder milieu waar landbouw, recreatie, water en natuur elkaar beïnvloeden. Bescherming van grond- en oppervlaktewater in zowel de duinen als de binnenduinrand is van groot belang voor de zoetwaterbeschikbaarheid in het algemeen. En de drinkwatervoorziening in het bijzonder.
Daarnaast gelden voor de duinen de zogenaamde Natura 2000-doelen. Deze zijn opgesteld door de Europese Unie en hebben het behoud en herstel van biodiversiteit als doel. De aanwezigheid of nabijheid van een Natura 2000-gebied heeft invloed op ruimtelijke ordening en gebruik van verkeer, landbouw en industrie. Denk hierbij bijvoorbeeld aan uitstoot van stikstof, gewasbeschermingsmiddelen of geluidshinder.
Voorbeelden
Binnenduinrand Heemskerk
Kennemerduinen
“Wij dragen mede de zorg voor de natuurgebieden en natuurdoelstellingen die de EU heeft opgesteld.”
“Het gebruik en de afstroming van gewasbeschermingsmiddelen en meststoffen naar het oppervlaktewater in de binnenduinrand wordt zoveel mogelijk beperkt.”
“Bij het plaatsen van windmolens en zonneparken houden we rekening met de verstoring van de natuur.“
5. Bewust en duurzaam drinkwatergebruik
De vraag naar drinkwater, vooral in bepaalde perioden van het jaar, stijgt. Extreme weersomstandigheden komen vaker voor en grote gebieden in Nederland zijn structureel te droog. Natuur, landbouw en bijvoorbeeld ook de waterkering worden bedreigd.
Meer drinkwater produceren om verdroging tegen te gaan of het oppompen van grondwater voor beregening, zijn geen duurzame oplossingen.
Drinkwater staat nog lang niet altijd bij mensen op het vizier wanneer het gaat om duurzaam wonen, leven en werken. Gemeenten staan dicht bij de burger en kunnen daardoor een belangrijke rol spelen in de bewustwording over drinkwaterverbruik en -verspilling. Bewustwording is extra belangrijk voor bewoners in drinkwaterbeschermingsgebieden. Het is van belang dat zij beseffen dat hun activiteiten en gedrag direct invloed kan hebben op de kwaliteit en beschikbaarheid van drinkwater. Het gebruik van drinkwater door bedrijven is niet altijd noodzakelijk en er kan een ander soort water gebruikt worden. Investeringen zijn voor één bedrijf vaak te groot, maar door het clusteren van meerdere bedrijven met dezelfde behoefte kan dit betaalbaar worden.
Voorbeeld
Verminderen van drinkwatergebruik in alle gebieden.
“Wij dragen zorg voor vermindering van drinkwatergebruik om bij te dragen aan voldoende drinkwaterbeschikbaarheid in de toekomst. We stimuleren waterbesparende bouw zowel bij woningen als bij bedrijven. Bij de ontwikkeling van industrie en bedrijvigheid betrekken we PWN aan de voorkant. Gezamenlijk zoeken we naar 'passend water' en naar de juiste bron hiervan. We clusteren bedrijven met een grote watervraag zodat alternatieven gemakkelijker te realiseren zijn.”
”We zoeken actief naar mogelijkheden om duurzaam om te gaan met water. Bijvoorbeeld door eigen gebouwen te verduurzamen, door stedelijk gebied klimaatadaptief in te richten, door water op te slaan in tijden van hevige neerslag (grondwaterbuffers) en door verharding te vergroenen.”
“Er wordt actief ingespeeld op het bewustzijn van mensen voor de consequenties van het wonen en werken binnen een grondwaterbeschermingsgebieden en hun invloed op de drinkwaterkwaliteit en - beschikbaarheid.”
“Wij zetten in op het verminderen van drinkwatergebruik. Door het clusteren van bedrijven die veel zoet water nodig hebben voor hun productieproces, ontstaan kansen voor bijvoorbeeld de grootschalige toepassing van ander water in plaats van drinkwater.”
Bijzondere omstandigheden: beregeningsverbod bij droogte
Extreme of langdurige droogte is een bijzondere omstandigheid als bedoeld in artikel 19.0 van de Omgevingswet.
Bij extreme of langdurige droogte kunnen burgemeester en wethouders besluiten dat het beregenen met drinkwater tijdelijk is verboden. In het besluit staat voor welke gebieden en voor welke periode het beregeningsverbod geldt.
Het besluit wordt elektronisch bekend gemaakt, of op andere geschikte wijze.
Bron: Bouwstenen voor Waterregels Noorderkwartier (2026) artikel 6.E.
Waterbesparing door bedrijven
Bedrijven zijn gehouden aan de (inspannings)doelstelling voor 20% drinkwaterbesparing in 2035, in lijn met Water- en bodem sturend/ NPvA Drinkwaterbesparing*. Daarnaast dienen bedrijven te streven naar het principe 'juiste water voor het juiste gebruik'. De gemeente dient hierop te toetsen in het vergunningsverleningstraject.
Meer hulpmiddelen: staalkaart en bouwstenen
Staalkaart
De Vewin (Vereniging van drinkwaterbedrijven in Nederland) heeft een staalkaart voor het omgevingsplan gemaakt. Deze staalkaart is een hulpmiddel voor gemeenten om drinkwaterbelangen goed te kunnen uitleggen en borgen in het omgevingsplan. In de staalkaart staan kant-en-klare regels die je in jouw omgevingsplannen kunt opnemen.
Bouwstenen Waterregel
Vanuit 'Samenwerken in de Waterketen Noorderkwartier' is op basis van rondetafel-gespreken tussen gemeenten, Hoogheemraadschap Holland Noorderkwartier en PWN het document Bouwstenen Waterregels tot stand gekomen. Dit is meer toegepast op de PWN-situatie.
Bouwstenen Omgevingswet
Voor het inwerkingtreden van de omgevingswet is vanuit de 'Samenwerking in de Waterketen Rijnland/Zuid-Kennemerland' gewerkt aan een set teksten en regels voor de omgevingsvisies en omgevingsplannen.